ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн болон Монгол-Японы “Бичээс” төслийн хамтарсан судлаачид Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын нутагт орших "Олон сүм"-д 2025-2026 онд хийсэн археологийн малтлага судалгааны онцлох үр дүнгээ өнөөдөр олон нийтэд танилцууллаа.

Энэхүү судалгааг Монголын талаас Академич С.Чулуун, Японы талаас профессор Такаши Мацүкава нар удирдаж, археологич Э.Уртнасангаар ахлуулсан баг ажиллажээ. Уг олдлогууд нь Монголын бурхны шашин, уран барилга, бичиг соёлын түүхэнд шинэ хуудас нээх ховор чухал нээлт болж байна.

Судалгааны гол үр дүнгүүд:
Анхны хийдүүдтэй цаг хугацаа нэгэн үеийнх: Японд хийлгэсэн радиокарбоны шинжилгээгээр уг сүм нь XVI зууны эцэс, XVII зууны эхэн үед хамаарч байгаа нь Монголын анхны хийд болох Эрдэнэзуутай цаг хугацааны хувьд яг давхцаж байна.

Үйсэн дээрх бичмэл судар: 2026 оны малтлагын хамгийн том нээлт нь монгол бичгээр бичсэн үйсэн номын 30 орчим хэсэг олдсон явдал юм. Чингис хаан Үндэсний музейн сэргээн засварлагчид анхны сэргээлтийг хийж эхэлсэн бөгөөд шашны ном, зурхай, сургаалын шинжтэй болох нь тогтоогджээ.

Түүхэн анхдагч олдвор: Үйсэн судруудын дундаас Чингис хааны хөвгүүд, дүү нартаа сургасан билэг сургаалын хэсэг олдсон нь түүхэнд анхдагч тохиолдол бөгөөд уг сургаал нь "Лу.Алтан товч"-д тэмдэглэгдсэнтэй ижил байгааг судлаачид баталжээ.

Архитектур ба ханын зураг: Сүмийн төв танхимд бурхны таван суурь, горооны зам болон олон өнгөөр урласан бурхны хөрөг, уул, үүл, могой, ургамлын хээ бүхий ханын зургийн үлдэгдэл илэрсэн нь тухайн үеийн урчуудын урлагийн түвшнийг илтгэж байна.

Бусад олдворууд: Түүхий шавраар хийсэн бурхны хэсгүүд, бурхны шүншиг болсон шаазан хундага, морь унасан хүний дүрстэй төмөр эдлэл, 21 ширхэг эрдэнийн чулуун эрхи, улаан зандан модны хэсэг зэрэг олон үнэ цэнтэй олдвор гарчээ.

Судлаачид цаашид уг олдворуудыг нарийвчлан судалж, сэргээн засварлан хамгаалах, он цагийг илүү нарийвчлах ажлуудыг үргэлжлүүлэн хийж байна. Энэ нь Олон сүм нь Монголын анхны томоохон сүм хийд төдийгүй шашин, соёл, бичгийн бие даасан том төв байсныг баталжээ.